دربارۀ ریشهیابـیِ نام اردبیل همسخنی و هماندیشی نیست.
بیشتر زبانشناسان و تاریخنویسان نام کهن شهر را «آرتاویل» و از ریشۀ اوستایی میدانند. این نام از پیوند دو واژۀ «آرتا» به معنای مقدّس که در فارسی میانه تبدیل به «ارد» شده و در نامهایی مانند اردشیر، اردوان، اردستان و اردکان آمده است و «ویل» تشکیل شدهاست. امروزه در مناطق تالشنشین استان، هنوز هم به اردبیل، «آردویل» میگویند که معنای «شهر مقدّس» را میدهد. در شهر کُردنشین «اَربیل» در کُردستان عِراق نیز همین واژۀ «بیل» به معنای شهر وجود دارد. اَربیل به معنای شهر آریاییان است. ( اَر + بیل ). در آثار نویسندگان کهن نام اردبیل به گونۀ (آرتاویت) ، (آرتاویل) ، (آردویل) و (اردبیل) نوشته شده است. فردوسی و یاقوت حَمَوی چون ساخت آن را به فیروز ساسانی نسبت دادهاند، مازان فیروز یا فیروزگرد نامیدهاند . دکتر سیّد احمدکسروی تبریزی زبانشناس، اصل آن را «ارتاویل» و مرکّب از دو بخش «آرتا: مقدّس» و «ویل یا بیل: شهر» دانسته است و با این توجیه معنای آن «شهر مقدّس» میباشد. این معروفترین و بهترین نظریّه است.
امّا نظریّات گوناگون دیگری نیز در ریشۀ نام این شهر وجود دارد که در پی یافتن ریشهای تُرکی یا تالشی برای آن است و هر دو گروه در درستی نظر خود پافشاری میکنند و نظریۀ نخستین را درست نـمیدانند.
- اردبیل یا ارده بئل از سه واژه «اَر» که در ترکی به معنای قهرمان و جنگجو و «دَه» ، «دا» یا «آدا» به معنی پدر و «بِئل» است. شوربیل (یاشورقان بئل به معنای کمره شوره زار)، بئلاساغون (پناهگاهی در کمره کوه) ، بئلداشی (سنگ دامنه کوه) ، بیله دره (بیله درق به معنای دماغه کوه) است؛ معنای کلّی «ارده بئل» در زبان ترکی «دامنه کوه پدر قهرمان» یا «سرزمین پدرقهرمان» است. ( به نقل از نشریّۀ آوای اردبیل شماره 54 – 11 اردیبهشت 1378 و با تلخیص )
- اردبیل در اصل ارآتابل (ار+ آتا + بل) است. «ار» یعنی «پهلوانی که هرگز شکست نخورده است.» و «آتا» یعنی «پدر»، ارآتا یعنی «پدر شوهر» و بل هم یعنی کمر میانه پس ارآتابل یعنی کمر و کوهپایه ارآتا.
- نظریّۀ دیگر اردبیل را واژهای تالشی میداند. (برگرفته از سایتwww.taleshan.com نوشتۀ شهرام آزموده با تلخیص) از آنجا که اردبیل از گذشتههای دور جزو حوزۀ فرهنگی قوم تالش بوده و اینک نیز بسیاری از تالش زبانان در آن ساکن هستند و نامهای دیگری نیز در آنجا هستند که تالشیاند به نظر میرسد، باید در میان واژگان تالشی به دنبال معنای اردبیل بود. اهالی نـمین و عنبران و دهها روستای استان اردبیل هنوز تالشی زبان هستند. جالبتر این که در میان واژههای ترکی اهالی آنجا هنوز هم بسیاری از واژگان تالشی کاربرد دارد. همانگونه که نام کوه سبلان (سَه یعنی سر + وَ یعنی برف = لون یعنی لانه) و سرعین (سَرین یعنی خُنک) تالشی است، میتوان به این نکته توجه نـمود که این نام نیز یک نامواژه تالشی است.
اردبیل از دو بخش ارد و بیل تشکیل شده است.
بیل در هیچیک از زبانهای ایرانی موجود در منطقه غیر از تالشی دیده نشده است. در تالشی دارای سه معناست:
1ـ در تالشی اسالـمی، بیل به معنای ژرف و صفت است. مثلاً میگویند «اَ جِگا بیلَه.» یعنی «آن جا عمیق است.»
2ـ برخی از قسمتهای رودخانه هم که نسبت به سایر جاها عمیقتر است نیز بیل نامیده میشوند.
3ـ معنای سوم این واژه را باید از میان نامهای این منطقه جست. نامهایی چون «بیلی: نام یک آبادی» که از دو بخش «بیل» و «ی» تشکیل شده که «ی» برای کوچکسازی به کار برده شده و به معنای کوچک است. پس بیلی یعنی بیل کوچک. «سیابیل: نام یکی از روستاهای اسالـم، همچنین نام روستایی در خوشابر» که از دو بخش سیا و بیل تشکیل شده. است؛ با دقّت در شکل ظاهری مناطقی که واژۀ بیل در نامشان وجود دارد، میتوان به یک همانندی پی برد؛ آن هم این که همۀ این جاها زمینهای هموار یا نسبتاً همواری هستند که اطرافشان را کوه فرا گرفته است. پس میشود بیل را دشت معنا کرد. اکنون اگر بپذیریم که بیل در زبان تالشی به معنای دشت است، میتوان گفت که «سیابیل» یعنی دشت پُر از سنگ «س اَ بیل».
بیلی هم به معنای دشت کوچک و اردبیل نیز به معنای دشتِ مقدّس است. دشت اردبیل در نزدیکی کوه سبلان قرار داشته و برای ایرانیان باستان جای مقدّسی بوده است.
البتّه نامهای دیگری هم هستند که واژۀ بیل را میتوان در آنها دید؛ مثل بیلنَی (نام یکی از آبادیهای اسالـم) که در اصل «بیلی نَی» و به معنای »جلوی بیلی» بوده که با گذر زمان به صورت «بیلنَی» درآمده است و چون در بخش جلوی بیلی قرار دارد این گونه نامیده شده است. «بیلگا: نام یکی از آبادیهای کرگانرود تالش» که از دو واژۀ بیل و گا تشکیل شده که بیل یکی از معانی بیل را دارد. «بیلگا دول» که به معنای بخشهای عمیقتر و ته دره بیلگا است؛ یعنی دولِ بیلگا.
نظریّۀ دیگر میگوید در تالشی و تاتی به آبگیر «بیل» گفته میشود و اردبیل به معنای «آبگیر مقدّس» است. این نظریّه نیز به نامهای تالشی که دارای واژۀ بیل هستند اشاره میکند.
