«سَماء» مذکّر و مؤنّث است. هرچند طبق قاعده ظاهراً مذکّر باید باشد؛ چون همزه ریشۀ کلمه است. (سَماو= سَماء)
سماء به معنای سقف مذکّر است؛ مانند: ﴿السَّماءُ مُنفَطِرٌ بِـهِ﴾
سماء به معنای آسمان مؤنّث است؛ مانند: ﴿إذا السَّماءُ انفَطَرت﴾ (معجم المذکر و المؤنث، دکتر محمّد أحمد قاسم، دار العلم للملایین)
«إلٰه» بدون الف نوشته میشود. در ابتدای نزول قرآن رسمالخطّ عربی دارای حروف کشیدۀ (ــٰـا ، ــُو ، ــِی ) نبود؛ لذا کلماتی مانند رحمن، إسمعیل بی الف کشیده بودند. بعدها که برای آسانسازیِ خواندن، الف کشیده اضافه شد؛ بسیاری از کلمات اصلاح شد؛ امّا کلمات معروفی مانند هٰذا، ذٰلِکَ، إلـٰـه و رحمٰن در ﴿بسم الله الرحمن الرحیم﴾ همچنان با رسمالخطّ قدیم نوشته شد.
برخی اسمها در عربی ریشۀ عبری دارند. به چند اسم غیر عربی (عبری) دقّت کنید:
إسماعیل (اِسماع + إیل: سَمِعَ اللّٰه): آنکه خدا صدایش را شنید؛ إبراهیم (إب + راهیم: أب رحیم): پدر مهربان؛ زکریّا (زکر + یَهوه: ذَکَرَهُ اللّٰه): خدا او را یاد کرد؛ حَوّاء (حَیاة): زندگی، آدَم: خاکی؛ بِنیامین (بِن + یَـمین): فرزند دست راست؛ سارا: شاهزادهام؛ سالومه: آشتی؛ یونس: کبوتر؛ اِسحاق (یِصحَق: یَضحَک): میخندد؛ إسرافیل (إسراف+ئیل): درخشیدن چو آتش؛ أیّوب: مراجعهکننده به خدا؛ جبرائیل (جبرا + ئیل): مرد خدا؛ دانیال (دانـی + ئیل): خدا داور من است؛ داوود: محبوب؛ سلیمان: آشتی؛ میکائیل (می + کا + إیل = مَن کَإلٰه) کسی که شبیه خداست، چه کسی مثل خداست؛ یَعقوب: گیرندۀ پاشنه (چون هنگام تولّد پاشنۀ پای برادر دوقلویش در دست او بود.)؛ یوسف (یُضیفُ): میافزاید؛ عِزرائیل: یاور خدا؛ یوحَنّا (یحیی): زنده میماند؛ صَفورا (عُصفور): گنجشک[1]
[1] کتاب در دست چاپ انتشارات مدرسه به نام «دانشنامۀ نامها و واژهها» اطّلاعات مناسبی در این باره به شما ارائه میدهد.
فرق عام و سَنَة: معمولاً این دو مترادف گرفته میشوند. در فرهنگهای لغت عربی و فارسی هر دو را مترادف یا با تعاریفی نزدیک به هم ذکر کردهاند، المنجد ذیل عام (عَوَمَ) آن را اینگونه تعریف کرده است: أربعة فصول، سنة کاملة متوالیة و در تعریف سنة (سنا- سنو) آوردهاند: «اثناعشر شهراً» و «3٦٥ یوماً». یعنی «سَنَة» همان سال خورشیدی است. گفته میشود: عام الفیل، عام الحزن، عام الوفود، عام فتح مکة؛ ولی گفته نـمیشود: سنة الفیل، سنة الحزن و سنة فتح مکة. امروزه عام 201٤ و سنة201٤ هر دو گفته میشود؛ امّا در متون کهن (سنة) گفته میشد و (عام) برای حوادث بوده است.
امروزه اصطلاح العامُ الدِّراسیُّ کاربرد بیشتری از السَّنَـةُ الدِّراسیَّـةُ دارد. [1]
[1] عام: (اسم) الجمع : أَعوام / العامُ : السَّنة / رأس العام : أوَّلُه
عام الحُزْن: العام العاشر من بعثة النبیّ (ص) و هو العام الذی تُوفّی فیه أحبّ النّاس إلى الرسول و آثرهم عنده؛ زوجته خدیجة، و عمّه أبو طالب
عام الفیل: العام الذی هجم فیه الأحباشُ بأفیالهم على الکعبة، و فیه کانت ولادة النبیّ ﷺ.
سَنة: (اسم) الجمع: سنوات، و سِنونَ
السَّنة البسیطة : عدد أیامها 365 یومًا ، / السَّنة الدِّراسیّة أَو السَّنة الْمَدرَسیّة: مُدّة الدِّراسة و تَـمتَدّ عادةً من أوائل الخریف حتى أوائل الصَّیف من العام التَّالی / السَّنة المیلادیّة: السَّنة الَّتی یبدأ عَدُّها عام ولد المسیح / رأس السَّنة : أوَّلُ یوم منها
تِلمیذ: به معنای دانشآموز دبستان است. واژۀ سُریانی معرّب به معنای شاگردی است که پیشهای میآموزد. (خود کلمۀ شاگرد نیز در فارسی شاهگِرد بوده است. یعنی خدمتگزاری که گرد شاه است.) جمع آن افزون بر تَلامیذ، تَلامِذَة نیز هست. در فارسی مصدر «تَـلَـمُّـذ» را از آن ساختهایم که در عربی به کار نـمیرود. تلمیذ تقریباً هممعنای طالِب است. امّا طالِب دانشآموز دبیرستانی و یا دانشجو است؛ مثال:
طالِب ثانَـویّ: دانشآموز دبیرستانی و طالِب جامِعیّ: دانشجو.[1]
[1] تِلمیذ: دانشآموز دبستانی، شاگرد / الجمع : تَلامِذةٌ و تَلامیذُ
التَّلْمِیذُ: خادم الأُستاذ من أَهل العلم أَو الفنّ أَو الحرفة، طالب العلم، و خصّه أهل العصر بالطالب الصغیر فی المراحل الدراسیّة الأولى، تلمیذٌ فی مدرسة ابتدائیّة، صبیّ یتعلَّم صنعة أو حرفة.
جمعِ «اِبن» به دو صورت أَبْناء و بَنونَ (بَنینَ) درست است. واژۀ بنین ملحق به جمع مذکّر سالـم است. ملحق به جمع مذکر سالـم کلماتی اند که اعراب جمع مذکر را میگیرند امّا شرایط آن را ندارند و معروفترین آنها عبارتاند از کلماتی که معنای جمع دارند و مفردی از خود ندارند، مانند:
«أولو» و «عالَمونَ» (جمع عالَم) و «اعداد عقود» مانند «عِشرون» تا «تِسعون» و کلماتی نظیر «بَنون» و «أَرضون» و «سِنون» که ملحق به جمع به شمار می آیند.
«مُشاة» جمع ماشی به معنای پیاده است. مانند «قُضاة» که جمع قاضی است. الْمَشْـی به معنای پیاده روی و راه رفتن است. (مَشَی، یَـمْشی، مَشْیـاً و تِـمشاءً) در سفرهای زیارتی فعل امر «اِمْشِ» توسّط مأموران بسیار به کار می رود که موجب ناراحتی برخی زائران میگردد و تصوّر میکنند معنای بدی دارد؛ زیرا در گذشته حشره کشی به نام «اِمشی» وجود داشت.
«ما» معانی و کاربردهای زیادی دارد؛ مثال:
﴿ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ﴾ : به او شعر نیاموختیم
﴿ما یَنبَغی لَـهُ﴾ : شایستۀ او نیست.
﴿ما هذا بَشَراً﴾ این آدمیزاد نیست.
﴿و أَوصانی بِالصلاة و الزکاة ما دُمتُ حیّـاً﴾ مریم/31 در اینجا ما دُمتُ یعنی مدّت زندگیام.
ما هذا؟ این چیست؟
﴿ما عندکم یَنفَدُ و ما عنداللهِ باقٍ﴾ آنچه نزد شماست تـمام میشود و آنچه نزد خداست ماندگار است.
﴿إن تبدوا الصدقات فنعما هی﴾ یعنی فنعم الشیء هی.
غَسَلْتُـهُ غُسلاً نِعما و دَقَقْـتُهُ دقّـاً نعما؛ یعنی نِعمَ الغُسل و نِعمَ الدَّقّ.
مَرَرْتُ بِـما مُعجِب لَکَ؛ یعنی بشیءٍ مُعجِبٍ لَکَ.
ما أجمَلَ الرَّبیعَ! : بهار چه زیباست!
إنَّـما أخوکَ ذو هِمَّـةٍ. در اینجا حرف کافّـۀ ما اجازه نداده است که إنَّ بتواند کلمۀ أخ را منصوب کند. إنَّ أخاکَ ذو همةٍ.
مادامت السماوات و الأرض؛ یعنی چندانکه آسمانها و زمین بپاید. (از اقسام مای زائده مای تأکید به معنای «چندانکه» است.)
﴿القارعة ما القارعة﴾ ؛ یعنی قیامت و چه قیامتی! در اینجا «ما» برای تفخیم به کار رفته است.
حبیب، خَلیل و صَدیق» به معنای دوست هستند. امروزه واژۀ صَدیق به معنای دوست (رفیق) به کار می رود. واژۀ «حبیب» نیز جنبۀ عاطفی دارد. خلیل لقب حضرت ابراهیم 7 است.
